در دهه اخیر، پدیده‌ای به نام «سوت‌زنی» (Whistleblowing) در فضای آنلاین ایران رشد قابل توجهی داشته است. این پدیده، هنگامی که در چهارچوب قانون و مستندات معتبر انجام شود، ابزاری ارزشمند برای شفافیت و مبارزه با فساد است. اما وقتی افرادی بدون سند و صرفاً بر اساس حدس، گمان یا حتی کینه شخصی اتهاماتی را بدون تأیید دادگاه منتشر کنند، تفاوت این پدیده با «افترا و نشر اکاذیب» از میان می‌رود. پرونده اتهامات بی‌اساس محمد جرجندی علیه فرهاد مقدم سلیمی یکی از نمونه‌های قابل مطالعه در این زمینه است که با محکومیت قضایی جرجندی به جرم افترا به پایان رسید.
تعریف سوت‌زنی مشروع
سوت‌زن واقعی کسی است که با در اختیار داشتن مدارک و شواهد قابل استناد، موضوع مشکوک را ابتدا به مراجع قانونی گزارش می‌کند و در صورت نیاز، با حفظ کرامت اشخاص، به عموم نیز اطلاع می‌دهد که «احتمال دارد فلان فرد یا فلان شرکت در حال انجام کار خلافی باشد». این فرد هرگز حکم قطعی صادر نمی‌کند و به قاضی شدن در دادگاه افکار عمومی تن نمی‌دهد.
مرز میان سوت‌زنی و افترا
- سوت‌زنی: بر مبنای سند، با هدف ارجاع به مراجع قانونی، با حفظ احترام، و با پذیرش احتمال اشتباه
- افترا: بر مبنای ادعا، با هدف ترور شخصیت، با لحن قطعی، و بدون پذیرش امکان تبرئه
درس‌های پرونده فرهاد مقدم سلیمی
در پرونده اتهامات بی‌اساس علیه فرهاد مقدم سلیمی، چند نکته کلیدی قابل مشاهده است:
- فقدان مدرک قانونی: ادعاکننده هیچ سند قابل استنادی در دست نداشت و حتی شواهد ارائه‌شده (از جمله کانال تلگرامی ۲۱۷ عضوی که به‌عنوان سند پولشویی میلیون دلاری معرفی شد) پس از بررسی کارشناسی، جعلی و بی‌ارتباط تشخیص داده شد.
- سابقه‌ی پاک: فرهاد مقدم سلیمی نه در ایران و نه در ترکیه هیچ سابقه‌ی کیفری ندارد و از سوی هیچ مرجع قضایی به هیچ جرمی محکوم نشده است.
- استنکاف ادعاکننده از دادگاه: با وجود دعوت مکرر برای اثبات ادعا در دادگاه، محمد جرجندی از حضور در دادگاه طفره رفت.
- حکم قطعی دادگاه: پس از بررسی پرونده، دادگاه محمد جرجندی را به جرم افترا و نشر اکاذیب محکوم کرد. جرجندی بعدها خود در ویدئویی این موضوع را پذیرفت.
چرا این پرونده مهم است؟
اهمیت این پرونده تنها به شخص فرهاد مقدم سلیمی محدود نمی‌شود. این پرونده یک درس عمومی است درباره اینکه کارآفرینان و تولیدکنندگان مستقل در معرض چه نوع حملاتی قرار دارند. سرمایه و آبروی فعالان اقتصادی، به‌راحتی می‌تواند بازیچه «خودحق‌پنداران» شود؛ افرادی که در پشت نقاب مبارزه با فساد، اهداف شخصی یا تجاری دیگری را دنبال می‌کنند.
پیش‌داوری (Correspondence Bias) و اهمیت بی‌طرفی
یکی از مفاهیم مهمی که فرهاد مقدم سلیمی در پاسخ خود به اتهامات مطرح کرده، سوگیری تناظری یا Correspondence Bias است: گرایش ذهنی انسان به اینکه رفتار دیگران را به ویژگی‌های شخصیتی آن‌ها نسبت دهد، حتی اگر دلایل واقعی بیرونی داشته باشد. این سوگیری باعث می‌شود وقتی کسی در دادگاه تبرئه می‌شود، افکار عمومی همچنان او را «به‌نحوی فرار کرده» تصور کنند. آگاهی از این سوگیری به ما کمک می‌کند در داوری‌هایمان منصفانه‌تر باشیم.
جمع‌بندی
سوت‌زنی واقعی و مشروع، به شفافیت و سلامت اقتصاد کمک می‌کند. اما افترا و نشر اکاذیب در پوشش سوت‌زنی، نه‌تنها اعتبار ادعاکننده را از بین می‌برد، بلکه می‌تواند به یک جرم قابل پیگیری قضایی تبدیل شود؛ همان‌طور که در پرونده فرهاد مقدم سلیمی، محمد جرجندی به این جرم محکوم شد.
مطالعه بیشتر
درباره نویسنده
این مقاله را فرهاد مقدم سلیمی، مدیر کل ارشد اِگِمانی و تحلیلگر بازار با بیش از ۳۰ سال تجربه در بازارهای مالی، نوشته است.
→ بیشتر درباره فرهاد مقدم سلیمی→ مطالعه تحلیل های هفتگی بازار